(15 ޖަނަވަރީ 2026 ގައި ޝާއިއުކުރި ބަޔާ ގުޅޭ)
މިވަންހަތަކެވެ. އެބައިމީހުން ބައްދަލުކުރީ عــبــد اللّــــه جـــدعــــان الــتّــيــمــــى ގެ ގޭގައެވެ. އޭނާއަކީ މައްކާގައިހުރި ޤަދަރުވެރި މުސްކުޅިޔާއެވެ. މުއްސަންޖެކެވެ. الـــزّبــيــــــر بـــن عــبـــدالمطّــلــب ގެ ބައިވެރީންނަށް އޭނާ ގޮވައިލުމެއް ދެއްވިއެވެ.އެބައިމީހުން މަޝްވަރާކޮށް އެއްބަސްވެ ޢަހްދުކޮށްފައިވަނީ:
– އަހަރެމެން މައްކާގައި އަމަންއަމާންކަން ޤާއިމު ކުރާނޫއެވެ.
– އަހަރެމެން ދަތުރުވެރީން ޙިމާޔަތްކޮށް ރައްކައުތެރި ކުރާނޫއެވެ.
– އަހަރެމެން ނިކަމެތީންނަށް އެހީވާނޫއެވެ.
– އަހަރެމެން މައްކާގައި ނިކަމެތީންނަށް އަނިޔާ ލިބުނަކަ ނުދޭނޫއެވެ.
– އަހަރެމެން މި ޢަހްދުގައި ސާބިތުވެ ތިބޭނީ ކަނޑުގެ ފެންގަނޑުން ކެހެރިޔެއް ތެމޭވަރުވާހައި ހިނދަކުއެވެ. ޙިރާ ފަރުބަދައާއި ޝަބީރު ފަރުބަދަ މައްކާގައި ދެމިހުރިހައި ހިނދަކުއެވެ. މާނައަކީ އަބަދުގެ އަބަދަށެވެ.
މި ޢަހްދުގެ ބައިވެރީން އެބައިމީހުންގެ ޢަހްދާމެދު ބަލައިފައިވަނީ އޭގެ މާކުރީ ޒަމާނެއްގައި މައްކާގައި ބަޔަކު ވެފައިވާ މިފަދަ ޢަހްދެއްގެ އައުކުރުމެއް ކަމުގައެވެ. ކުރީޒަމާނުގެ ޢަހްދުގައި އިސްވެތިބީ فـضــل بـــن الحـــــارث އާއި فـضــل بـــن وداعـــــة އާއި فـضــل بـــن فـضـــالـــة އެވެ. މި ތިންމީހުންގެވެސް ނަމަކީ فـضــل އެވެ. އެހެންކަމުން އެ ޢަހްދު މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ حِـــلْـــفُ الــفُــصُـــولِ ގެ ނަމުންނެވެ. އެ ތިންމީހުންނަކީ ޖުރުހަމްވަންހައާއި ޤަޠޫރާވަންހައިގެ ޤަބީލާތަކުގެ ބަޔެކެވެ. ޒަމާނުން ގިނަދުވަސްވެ އެ މުޢާހަދާގެ އަޞްލުތައް ވަޅުޖެހިފައިއޮތް އޮތުމާއެކުވެސް الـــزّبــيــــــر بـــن عــبـــدالمطّــلــب އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ބައިވެރިވެރީން އެ ހެޔޮނިޔަތުގައި މަސައްކަތް ކޮށްފައިވާ މީހުންނަށް އެބައިމީހުންގެ މަސައްކަތުގެ މޭވާ ލިބިދެއްވީއެވެ. އެމީހުންގެ ނަންތައް އަލުން ދިރުއްވައިދެއްވީއެވެ. حِـــلْـــفُ الــفُــصُـــولِ ގެ އައު ބައިވެރީން ވަނީ زبــيـــــد ގެ މީހާގެ ޙައްޤު އޭނާއަށް ހޯއްދަވައިދެއްވައިފައެވެ. އޭގެއިތުރަށްވެސް އެދުވަސްވަރު މައްކާގައި ހިނގި ބޭއިންސާފު އެތައްކަމަކަށް އިންސާފު ހޯއްދަވައިދެއްވައިފައެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެ ޢަހްދުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މިއީ އެމާތް ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅަށް ފެށުނު ދުވަސްވަރުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ހާދިސާއެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މި މުޢާހަދާގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވީ ހުސްއެކަނި އެމާތް ސާހިބާގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅެއްގެ އިސްނެންގެވުމެއް ކަމުގައިވާތީއެއް ނޫނެވެ. އަދި ކީއްތޯއެވެ. މިއީ އެމާތް ސާހިބާގެ ހިތްޕުޅާއި ރޫޙުފުޅުގެ ދަޢުވަތެކެވެ. މިއީ އެމާތް ސާހިބާގެ އިންސާނީ ޚިދުމަތުގެ ބިންގާ އެޅުމެވެ. އެމާތް ސާހިބާއަށް ނުބުއްވަތާއި ރިސާލަތުގެ މަތިވެރި މަޤާމު ލިބިވަޑައިގެންނެވިފަހުންވެސް އެ މުޢާހަދާގެ ޙުރުމަތް ދެމެހެއްޓެވިއެވެ. ޙަދީސު ކުރައްވައިފައިވެއެވެ. "އަހުރެން عــبــد اللّــــه بـــن جـــدعــــان ގެ ގޭގައި ބަޔަކުމީހުން އެއްވެގެންކުރި ޢަހްދެއްގައި ބައިވެރިވީމެވެ. އެ ޢަހްދު އަހުރެންގެ ގާތުގައި ރަތްކުލައިގެ ޖަމަލުތަކަކަށްވުރެ ހެޔޮކަން ބޮޑެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ ދައުރު އައުމަށްފަހުވެސް މީހަކު އަހުރެންނަށް އެ ޢަހްދަށް ގޮވައިލައިފިކަމުގައިވާނަމަ އަހުރެން ލައްބައިކައޭ ބުނާނަމެވެ." (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى، އައްރަޙީޤުލް މަޚްތޫމި مـــولانـــا صفـــيّ الــــرّحــمــــن، މުބާރިކުޕޫރީ، ޕޭޣަމަބަރެ އަޢުޒަމް ވައާޚިރު ޑޮކްޓަރ نـصـيـــر أحمـــد نــاصـــــــر، އައްސިޔަރަތުއް ނަބަވިއްޔާ: صــلاح الـدّيــــن)
މުރާލިފުޅުކަމާއެކު ދިރިއުޅުއްވުމުގެ މަސައްކަތްޕުޅުގައި
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ޒުވާން ޢުމުރުފުޅަށް ފެށުނުއިރުވެސް ހީވާގިފުޅުކަމާއެކު އުޅުއްވީ މަސައްކަތްޕުޅުގައެވެ. އެހެނިހެން ނަބީބޭކަލުންވެސް ބަކަރި ހުއިހެއްޕެވި ފަދައިން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވެސް އެމަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވިއެވެ. އެމާތް ސާހިބާ ســعــد ވަންހައިގެ މީހުންގެ ތެރޭގައި ކިރުފޮދު ހިއްޕަވާން އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު ވަނީ އެމަސައްކަތް ދަސްފުޅުވެފައެވެ. أبـــوطــالــب ގެފާނުގެ ބެލެހެއްޓެވުމުގެ ދަށަށް ވަޑައިގެންނެވުމާއެކު މައްކާގެ ބައެއް މީހުންނަށް އެމަސައްކަތްޕުޅު ކޮށްދެއްވިއެވެ. ބަކަރި ހުއިހެއްޕުމަކީ ޢަރަބީންގެ އަޝްރާފުންގެ ޒުވާންފުރަޔަށް އަރަމުންދާ ބޭފުޅުންވެސް ކުރައްވައި އުޅުއްވި މަސައްކަތްޕުޅެކެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ ދިރިއުޅުއްވުމަށްޓަކައި ކުރެއްވި ދެވަނަ މަސައްކަތްޕުޅަކީ ވިޔަފާރި ކުރެއްވުމެވެ. قـــــريـش ންނަކީ ވިޔަފާރިވެރި ބައެކެވެ. އިސްލާމީ ދައުރު އައުމުގެ އެތަކެއްހާސް އަހަރު ކުރީއްސުރެ بـــنـــو إسمـــــاعـــيــــل އަކީ ވިޔަފާރިވެރީންނެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ މުނިކާފާފުޅު هـــاشــــم އަކީވެސް ވަރަށްބޮޑު ވިޔަފާރިވެރިޔެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުވަނީ އެކިފަރާތްތަކާއެކު ވިޔަފާރީގެ މުޢާހަދާތައް ކުރައްވައިފައެވެ. އެޒަމާނުގެ ބޮޑު ދެބާރެއްކަމުގައިވާ ރޫމީންނާއި ޙަބަޝީންގެ އެމްޕެރަރުންނަށް ލިޔުއްވައިގެން قـــــريـش ންނަށް ވިޔަފާރީގެ ޚާއްޞަ ހުއްދަތަކާއި ރައްކައުތެރިކަން ހޯއްދަވައިދެއްވައިފައެވެ. قـــــريـش ންގެ ވިޔަފާރީގެ މަސައްކަތަށް އިތުރު ފާގަތިކަމާއި ފަހިކަން ގެނެސްދެއްވައިފައެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅު أبـــوطــالــب ގެފާނަކީވެސް ވިޔަފާރިވެރިއެކެވެ. އެހެންކަމުން އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މަޢީޝަތުގެ ފިކުރު ކުރައްވާން ފެއްޓުވުމާއެކު ވިޔަފާރިޔަށްވުރެ ރަނގަޅު ދާއިރާއެއް ނެތްކަން ޤަބޫލުފުޅު ކުރެއްވޭގޮތްވުމަކީ ޠަބީޢީ ކަމެކެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ތުއްޕުޅުއިރުވެސްވަނީ ބޮޑުބޭބޭފުޅު أبـــوطــالــب ގެ އަރިހުގައި ވިޔަފާރީގެ ބައެއް ދަތުރުފުޅު ކުރައްވައިފައެވެ. އެހެންކަމުން އިތުރު ސާހިބާއަށްވަނީ ވިޔަފާރީގެ ތަޖްރިބާތައް ނުހަނު ފުރިހަމަޔަށް ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ މުޢާމަލާގެ ސާފުކަމާއި އެއްވެސްކަހަލަ ދިލައެއް މިލައެއް ނެތްކަމުގެ ވާހަކަވަނީ މައްކާގައި މަޝްހޫރުވެފައެވެ. ޚަލްޤަތަކުންގެ ދޫމަތީގައި ޢާންމުވެފައެވެ. މީހުން އެބައިމީހުންގެ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތަކުގައި ބައިވެރިކުރަނީ ތަޖްރިބާކާރު އަމާނާތްތެރީންނެވެ. ލިބޭ މަންފާއިން ބައިދޭގޮތަށް އެފަދަ މީހުނާ ރައުސުމާލު ޙަވާލުކުރެއެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވެސް ހިތްޕުޅު ހަމަޖެހިވަޑައިގެންނެވުމާއެކު އެފަދަ ބައިވެރިކުރެވުންތައް ޤަބޫލުކުރައްވައެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާ ކުރައްވާގޮތާ ބެހޭގޮތުން ސީރަތާއި ތާރީޚުން ލިބޭ ހެކިތަކުން އެނގޭގޮތުގައި ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާގެ މުޢާމަލާތައް އޭގެ ނިހާޔަތަށް ސާފެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ އަމާނާތްތެރިކަމުގެ ހައްދެއްނެތެވެ.
ވިޔަފާރިވެރިޔެއްގެ އަޚްލާޤު ރީތިކަމުގެ އެންމެ ނާދިރު މިސާލަކަށްވަނީ އެމީހެއްގެ ވަޢުދު ފުއްދުމެވެ. ޢަހްދަށް ވަފާތެރިވުމެވެ. އެމާތް ސާހިބާ ނަބީކަމުގެ މަތިވެރި މަޤާމަށް ހޮވިވަޑައިގެންނެވުމުގެ ކުރީންވެސް އެމާތް ސާހިބާ ވަނީ ވިޔަފާރީގެ އަމާނާތްތެރިޔެއްގެ ގޮތުންނާއި ރިވެތި ޚުލުޤުފުޅުތަކުގެ އެންމެފުރިހަމަ ނަމޫނާގެ ހައިސިއްޔަތުން މަޝްހޫރުވެވަޑައިގެންފައެވެ. عــبــد اللّــــه بـــن أبــى الحسمــاء رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އަކީ ޞަޙާބީއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ބިޢުޘަތުގެ ކުރީން އަޅުގަނޑު އެމާތް ސާހިބާއާ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާކުރަމެވެ. އެއްދުވަހަކު ކުރެވުނު މުޢާމަލާއެއްގެ އެއްބައި ނިމިފައި ބައެއް ކަންތައް އަދި މުޅީން ހަމަނުޖެހި ހުއްޓައި އަޅުގަނޑަށް އެހެން މުހިންމު ބޭނުމަކު ދާންޖެހިއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑު އެނބުރި އަންނާނެކަމަށް ވަޢުދުވެފައި ހިނގައްޖައީމެވެ. އެކަމަކު ދިމާވި ނުރަނގަޅު އިއްތިފާޤަކުން އަޅުގަނޑު އެކަން ހަނދާންނެތިއްޖެއެވެ. ހަނދާންވީ ތިންދުވަސް ފަހުންނެވެ. އަޅުގަނޑު އަވަސްއަވަހަށް ދިޔައިރު އިތުރު ސާހިބާ އަޅުގަނޑުމެން މުޢާމަލާ ކުރިތާނގައި އަޅުގަނޑުގެ އިންތިޒާރުގައި ހުންނެވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ފެނިވަޑައިގެންނެވުމުން އެއްވެސް ނުރުހުންފުޅެއް ފާޅެއް ނުކުރައްވައެވެ. ނިތްކުރިފުޅަކަށް ރޫފުޅެއްވެސް އަރުއްވައެއް ނުލައްވައެވެ. ވިދާޅުވީ އެންމެ ޖުމްލައެކެވެ. "ތިބާ އަހަންނަށް ވަރަށް އުނދަގޫކޮށްފީމުއެވެ. އަހަރެން މިތާނގައި އިންތިޒާރުގައި ހުންނަތާ ތިންދުވަސްވެއްޖެއެވެ." މިފަދައިންނެވެ.
ކުރީންވެސް ދެންނެވި ފަދައިން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތައް ކުރައްވައި އުޅުއްވީ ވަރަށް ތެދުވެރިކޮށެވެ. ވަރަށް ސާފުކޮށެވެ. އެމާތް ސާހިބާއާއެކު ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާކޮށް އުޅުނު އެންމެންވެސް އެކަމަށް ހެކިވެއެވެ.
ســــائب އެވެ ކިޔުނު ބޭކަލަކު (ســــائب بـــن عـــــويـــــم) އިސްލާމްވެވަޑައިގެން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެންނެވުމުން އަރިހުގައި ތިއްބެވި ބޭކަލުން ســــائب رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އަށް ތާރީފުކުރައްވާން ފެއްޓެވިއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެބޭކަލުންނަށް ޙަދީސު ކުރެއްވިއެވެ. "ތިޔަބައިމީހުންނަށްވުރެ މާރަނގަޅަށް އަހުރެން މީނާ ދަންނަމެވެ." ســــائب ގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ މައިންބަފައިން ސާހިބާގެ މައްޗަށް ޤުރްބާންކުރަމެވެ. ސާހިބާއަކީ އަޅުގަނޑުގެ ވިޔަފާރީގެ ބައިވެރިޔަކީމުއެވެ. ސާހިބާ އަބަދުވެސް މުޢާމަލާތަކުގައި ތެދުވެރިއެވެ. އެއްވެސްވަރަކަށް އޮޅުވައެއް ނުލައްވަމުއެވެ."
ހަމައެފަދައިން قـيس بـــن ســــائب المـخــــزومــــى رضـــــى اللّــــه عــنـــــه ވެސް ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތަކުގެ ތެދުވެރިކަމާއި ސާފުކަމަށް ހެކިބަސްދެއްވިއެވެ.
ދަތުރުފުޅުކުރެއްވި ދާއިރާ
ޢާންމުގޮތެއްގައި ސީރަތު ފޮތްތަކުގައި ބަޔާންކުރެވިފައިވަނީ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ދާދި މަދު ދަތުރުފުޅުތަކެއްގެ ވާހަކައެވެ. ނަމަވެސް އެމާތް ސާހިބާ ޝާމްކަރައިގެ ބުޞްރާ ނޫން ރަށްރަށަށާއި ޔަމަންކަރަޔަށްވެސް ވިޔަފާރީގެ ބޭނުންފުޅުގައި އެތަކެއް ދަތުރުފުޅުތަކެއް ކުރެއްވިއެވެ. ބޮޑުބޭބޭފުޅުގެ އަރިހުގައި ބުޞްރާއަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގެ ވާހަކަ އިސްވެހިނގައްޖެއެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އޭގެއިތުރަށްވެސް ބައެއް ތަންތަނަށް ވިޔަފާރި ދަތުރުފުޅުތައް ކުރެއްވިކަން ސާބިތުވެއެވެ. ޢަރަބިކަރައިގެ އެތަންމިތާނގައި ބޭއްވުނު ވިޔަފާރީގެ ބާޒާރުތަކަށްވެސް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އޭގެތެރެއިން جــعـــاشـــــة އަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގެ ވާހަކަ إبـــن سـيّــد الــنّــاس ވަނީ ލިޔުއްވައިފައެވެ. السّــيّــدة خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا ގެ ވިޔަފާރި މުދަލާއިގެން ވަޑައިގެންނެވި ތަންތާނގެ ތެރޭގައި جــــــرش ވެސް ހިމެނެއެވެ. އެއީ ޔަމަނުކަރައިގެ ރަށެކެވެ. الحــاكـــم މުސްތަދްރިކުގައި އެވާހަކަ ވަނީ ލިޔުއްވައިފައެވެ. عــلاّمــــة ذهــبــــى ވެސް އެވާހަކަތައް ތަޞްދީޤު ކުރައްވައެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم، خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا ގެ ވިޔަފާރި މުދަލާއިގެން جــــــرش އަށް ދެފަހަރަކު ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا އެއިން ކޮންމެ ދަތުރުފުޅެއްގެ އުޖޫރަޔަށް ޖަމަލެއް ދެއްވިއެވެ.
މަދަނީ ދައުރުގެ ފަހުކޮޅުގައި ވަފްދުތަކުގެ އަހަރު ބަހްރައިނުގެ عــبـــدالــقــيــس ވަންހައިގެ ވަފުދެއްވެސް އަރިހަށް އައެވެ. އެ ވަފުދާ ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅުގައި ބަހްރައިނުގެ އެތައްތަނެއްގެ ވާހަކަފުޅު ވަކިވަކީން ވިދާޅުވެ އެތަންތާނގެ ހާލުއަހްވާލުގެ ޚަބަރު އެއްސެވިއެވެ. ވަފުދުގެ މެމްބަރުން ޙައިރާންފުޅުކަމާއެކު ދެންނެވިއެވެ. "އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤައުމުގެ ތަންތަން އަޅުގަނޑުމެންނަށްވުރެ މާރަނގަޅަށް ސާހިބާއަށް އެބައެނގިވަޑައިގަންނަވައެވެ." އިތުރު ސާހިބާ ޙަދީސު ކުރެއްވިއެވެ. "އަހަރެން ތިޔަބައިމީހުންގެ ރަށުގައި ވަރަށް ރަނގަޅަށް ސިޔާޙަތު ކުރީމެވެ."
ޢާންމުކޮށް ޔޫރަޕުގެ މުއައްރިޚުންނަކީ ނުބުއްވަތާއި ޣައިބީ ޢިލްމުތަކަށް އިންކާރުކުރާ ބައެކެވެ. އެބައިމީހުން ސާބިތުކޮށްދޭން މަސައްކަތްކުރަނީ (نــعــــوذ بـــاللّــــه) ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ހުރިހައި ޢިލްމުފުޅުތަކަކާއި މަޢުލޫމާތުފުޅުތަކަކީ ދަތުރުފަތުރު ކުރެއްވުމުގެ ނަތީޖާ ކަމުގައެވެ. ޤިޔާސުކުރައްވައިގެން އޭގެ ދާއިރާ ތަނަވަސްކުރައްވައި ފުޅާކުރެއްވީ ކަމުގައެވެ. ޔޫރަޕުގެ އެއް މުއައްރިޚަކު ލިޔެފައިވާ ގޮތުގައި އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކަނޑުދަތުރުފުޅުވެސް ކުރެއްވިއެވެ. އެކަމުގެ ދަލީލެއްކަމުގައި އެމީހާ ދައްކަނީ ނައުފަހަރުގެ ދުވެލި ހުންނަގޮތާއި ކަނޑުމަތީގެ ޠޫފާންތަކުގެ ޞައްޙަ ތަސްވީރެއް ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ކުރައްސަވައިފައިވުމެވެ. އެމީހާ ބުނެފައިވަނީ އެކަމުން ޒާތީ ތަޖްރިބާގެ ވަސްދުވާ ކަމުގައެވެ. (نــعــــوذ بـــاللّــــه) މިދެންނެވި މުއައްރިޚު ދަޢުވާކުރާގޮތުގައި އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މިސުރަށްވެސް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ބަހްރުލް މައްޔިތު (ޑެޑްސީ) ވެސް މުޢާއިނާ ކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ތާރީޚުގެ ދަފްތަރުގައި އެކަލޭގެ އެދައްކާ ވާހަކަތަކެއް ނެތެވެ.
ޔޫރަޕުގެ ބައެއް މުއައްރިޚުންގެ ވާހަކަތަކަކީ އެބައިމީހުންގެ ޑާކް އޭޖުގެ ޤިޔާސްތަކެވެ. ރަޙުމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކަނޑުދަތުރުފުޅެއް ނުކުރައްވައެވެ. މިސުރަކަށްވެސް ފައިންޕުޅެއް ނުބީއްސަވައެވެ. ނަމަވެސް ބަޙްރައިނަށް ވަޑައިގެންނެވިކަމުގައި އިސްލާމީ ތާރީޚުގައި އައިސްފައިވާ ރިވާޔަތަކީ ޞައްޙަ ރިވާޔަތެއްކަމުގައިވާނަމަ ޕާޝިޔަން ގަލްފު ދެކެވަޑައިގެންފައި އޮވެދާނެއެވެ. ހަމައެފަދައިން ޑެޑްސީ ދެކެވަޑައިގެންފައިވުމަކީވެސް މުސްތަޙީލު ކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ ޑެޑްސީ އޮންނަ ސަރަޙައްދަކީ ޢަރަބިކަރަޔާއި ޝާމްކަރައާ ދެމެދުގެ ސަރަޙައްދެކެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވަނީ ޝާމްކަރަޔަށް އެތަކެއް ވިޔަފާރި ދަތުރުފުޅުތަކެއް ކުރައްވައިފައެވެ. (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
އަލަތު ކާވެނިފުޅު
ދުވަސްވަރަކީ އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅު أبـــوطــالــب ގެފާނުގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރެވެ. أبـــوطــالــب ގެފާނަކީ އަހުލުއިޔާލުންގިނަ ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އަތްޕުޅުމަތި މާކަތަނަވަސް ބޭކަލެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅުގެ ބަރު ލުއިކޮށްދެއްވުމުގެގޮތުން މުޟާރިބާގެ އުސޫލުން އެކިއެކި މީސްމީހުންގެ މުދަލުން ވިޔަފާރިކޮށްދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. އެއްދުވަހަކު أبـــوطــالــب ގެފާނު އިތުރު ސާހިބާގެ އަރިހުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އަޚާގެ ދަރިކަލުންނޭވެ! خـــديجــــة بـــنت خـــويــلـد އަކީ މުޟާރިބާގެ އުސޫލުން އެކަމަނާގެ މުދާ މީހުނާ ހަވާލުކުރައްވައިގެން ވިޔަފާރިކުރައްވާ ބޭކަނބަލެކެވެ. ކަލޭގެފާނު އެދިވަޑައިގެންފިކަމުގައިވާނަމަ އެކަމަނާ އެހެންމީހުންނަށްވުރެ ކަލޭގެފާނަށް އިސްކަންދެއްވާނޭކަން ކަށަވަރެވެ. އިތުރު ސާހިބާއަކީ ކަންކަމުގައި އެދިވަޑައިގެން މީހުންގެ ކުރިމަތީގައި އަތްޕުޅު ފަތުރުއްވާ ބޭކަލެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ވިދާޅުވިއެވެ.
(ނުނިމޭ)
