(19 ފެބުރުއަރީ 2026 ގައި ޝާއިއުކުރި ބަޔާ ގުޅޭ)
ކޮންމެއަކަސް އަރަހުށި ހުސްޠާހިރުވަންތަ މާތް اللّــــه سبحـــانــــه وتــعــــالــــى ވަނީ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގެ އެންމެހައި އައިބުތަކަކާއި ހުތުރު ކަންތައްތަކުން ރައްކައުތެރި ކުރައްވައިފައެވެ. އެމާތް ސާހިބާއަށް ބާވައިލައްވާން އެކަލާނގެ މިންވަރުކުރައްވައިފައިވާ ޝަރީޢަތާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތީންނެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާއަކީ މީސްތަކުންކުރެ އެންމެ ޚުލުޤުފުޅު ހެޔޮ އެންމެ މުރުއްވަތްތެރިކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. ހުތުރު ކަންތައްތަކާ އެންމެ ދުރުހެލި، އަވަށްޓެރީންނަށް އެންމެ ހެޔޮފުޅު، އެކުގައި އުޅުއްވާ މީހުންގެ މައްޗަށް އެންމެ ދީލަތިކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. އަމާނާތްތެރިކަމާއި ރައްކައުތެރިކަން އެންމެ ބޮޑު، ބަސްފުޅުތައް އެންމެ ތެދުކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާގެ ޢުމުރުފުޅުން އަށާރަވަރަކަށް އަހަރުފުޅުވީއިރު ޢަރަބީންގެ އެންމެންވަނީ އެމާތް ސާހިބާއަށް محــمّــــد الأمــيــــن ގެ ނަންފުޅުން ނަންފުޅުކިޔައި މަޝްހޫރުކޮށްފައެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ މުރުއްވަތްތެރިކަމާއި، ލަދުވެތިކަމާއި، ހިތްވަރުފުޅު ގަދަކަމާއި، ދީލަތިފުޅުކަމާއި، މަޑުމޮޅިފުޅުކަމާއި، ޒާހިދުކަމާއި، ޢަދުލުވެރިކަމާއި، ޝުކުރު ކުރެއްވުމާއި، ކެތްތެރިފުޅުކަމާއި، ކޯފާ މަޑުކަމާއި މިހުރިހައިކަމެއް ތަޖްރިބާއިން އެނގި މަޝްހޫރުވެފައިވާތީއެވެ. ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި މިއީ ނަބަވީ ޚުލުޤުފުޅުތަކެވެ. (އައްސިޔަރަތުއް ނަބަވިއްޔާ – صــلاح الـدّيــــن)
ނުބުއްވަތުގެ އިރުއެރުން
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ނުބުއްވަތާއި ރިސާލަތުގެ މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވުމުގެ ދުވަސްވަރު ކައިރިވެގެން އައިއިރު ދުނިޔެއަށް ޢާންމުވެފައިއޮތީ ޖަހާލަތާއި މަގުފުރެދުމުގެ ކަޅުފޮއި އަނދިރިކަމެވެ. އިންސާނިއްޔަތު އޮތީ އަލިފާނުގެ ޚަންދަޤެއްގެ ތުންފަތްމަތީގައެވެ. އެންމެހައި އިންސާނުން ހަލުވި ފިޔަވަޅުމަތީގައި ދުވަމުންދިޔައީ އެހަލާކުގެ ޚަންދަޤަށް ފުންމައިލާށެވެ. މުޅި ދުނިޔޭގައި ޢާންމުވެފައިއޮތީ ޚުރާފާތާއި ވަހުމަށް އަޅުވެތިވުމެވެ. ޝަރީކުކުރުމާއި ބުދަށް އަޅުކަންކުރުމެވެ. خــلــيـــل اللّــــه އާއި ذبـــيـح اللّــــه އާ ދެބަފައިކަލުން ބިނާކުރެއްވި ތައުޙީދުގެ ގެ ވެފައިވަނީ "ތިންސައްތަ ހައްޓި ބުދުން ފުރައިލެވިފައިވާ ބުދުހާއްޔަކަށެވެ." ދުނިޔޭގެ އެހެނިހެން އިންސާނުންގެ ޙާލު ހުންނާނީ ކޮންގޮތަކަށްތޯއެވެ؟ ޚުދު ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޚާންދާނުގެ މާތްކަމާއި މަތިވެރިކަމުގެ ތުއްރަވާހަކަށް ވެފައިވަނީ އެ ބުދުތަކުން ފުރައިލެވިފައިވާ كــعـــبـــة ގެ މުޖާވިރުކަމެވެ. ތައުލިއްޔަތެވެ. އެކަމުގެ ޝަރަފާހުރެ قـــــريـش ން ބޭނުންވީ ހުރިހައިކަމެއްގައިވެސް އެހެންމީހުންނާ ތަފާތު އިމްތިޔާޒުތަކެއް ލިބިގަންނާށެވެ. އެ ބޮޑާކަމާއި ފަޚުރުވެރިކަމުގައި قـــــريـش ން ޙައްޖުވާއިރުވެސް ޢަރަފާތަކަށް ނުދެއެވެ. ޙައްޖުވުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެހެން ބޭނުމެއްގައިވިޔަސް މައްކާއަށް އަންނަ ބަޔަކު ގެފުޅުގައި ޠަވާފުކުރާނަމަ ޖެހެނީ قـــــريـش ންގެ ހެދުން ޚިޔާރުކުރާށެވެ. قـــــريـش ންގެ އަތުން ހެދުން ނުލިބިއްޖެކަމުގައިވާނަމަ އެބަޔަކަށްޖެހޭނީ އޮރިޔާމުންތިބެ ގެފުޅުގައި ޠަވާފުކުރާށެވެ. އެކަމާހުރެ ވަނީ އޮރިޔާމުންތިބެ ގެފުޅުގައި ޠަވާފުކުރުން ޢާންމުވެފައެވެ. (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، عــلاّمــــة سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
މުޅި އިންސާނިއްޔަތަށް ސަލާމަތާއި ރަޙްމަތުގެ އިރަށް ދޮންކޮށްލީ އިންސާނިއްޔަތު އެޙާލަތުގައި ޖަހާލަތުގެ އުނގުގައި ގަނަތެޅިތެޅި ތިއްބައެވެ. އިލާހީ ތަދުމަގުން މަޙްރޫމުވެފައިވާ ބަދުނަސީބު އިންސާނުންގެ ހެޔޮ ނަސީބު އެހައިތަނުން ހިނިތުންކޮށްލައިފިއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ނުބުއްވަތުގެ އިރު އުދަވުމަށްޓަކައި އިރުމަތީފަރާތުގެ އުދަރެސް ދޮންކޮށްލައިފިއެވެ. އިލާހީ ސުންނަތަކީ އަބަދުވެސް އެއީއެވެ. ޖަހާލަތުގެ އަނދިރިކަން މަތިމައްޗަށް ގަދަވެ އިންސާނީ ހިތްތައް ހަރުކަށިވެ މަރުވުން އިންތިހާޔަށް ދިޔުމާއެކު އިލާހީ ރަޙްމަތުގެ ވާރޭ ވެއްސެވުމެވެ. ފާންއިރެއް އުދަކުރައްވައި ޖަހާލަތުގެ އަނދިރިކަން ފިލުއްވައިލެއްވުމެވެ. ޚަރީފު އައިސްފައިވާ އިންސާނީ ބަގީޗާގެ ހިކި މަރުވާން ކައިރިވެފައިވާ ގަސްގަހުން އައު ނިރުތަކެއް އެރުމުގެ މޫސުން އައުމެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އިންސާނިއްޔަތުގެ އެ ޙާލަތާމެދު ނުހަނު ކަންބޮޑުވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ ވަށައިގެންވާ ވެއްޓާއި މުޅި ކާއިނާތާމެދު ފިކުރުފުޅު ހިންގަވާން ފައްޓަވައިފިއެވެ. އެމާތް ސާހިބާ ނުހަނު ކެތްތެރިފުޅުކަމެއް ނެތްގޮތުގައި އިންތިޒާރުކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އުޑުތަކާއި ބިމާއި މުޅި ކާއިނާތުގެ ވެރި ރައްބުގެ ޙަޟުރަތުން ހިދާޔަތުގެ ނޫރުފުޅެއް ލިބިވަޑައިގަތުމަށެވެ. އިލާހީ ޙުކުމްފުޅުތަކެއް ލިބިވަޑައިގެންނެވުން އެދިވަޑައިގެން ކުރައްވާ އިންތިޒާރުވަނީ އިންތިހާޔަށް ގޮސްފައެވެ. އެމާތް ސާހިބާޔަށް އިޙްސާސުވެވަޑައިގަންނަވަމުންދިޔައީ ޣައިބީ ބާރެއްގެ ގޮތްނޭނގޭ އަޑުފުޅެއް އެމާތް ސާހިބާއަށް މަގުދައްކަވަމުން ގެންދަވާ ކަމުގައެވެ. ޤަދަރު ނުހަނު މަތިވެރި މަޤާމަކަށް އެމާތް ސާހިބާ ތައްޔާރުކުރެއްވެވެމުންދާ ކަމުގައެވެ. ވަޙީގެ މަލާއިކަތާ ދެކެވަޑައިގެންނެވުމަށާއި ވަޙީ ބާވައިގަންނަވާން އެމާތް ސާހިބާގެ ނަފުސު ތައްޔާރުކުރެއްވެވެމުންދާ ކަމުގައެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާގެ ޙަޔާތްޕުޅުގެ އެ މަރްޙަލާ ތިންއަހަރެއްހައި ދުވަހަށް ދެމިގެން ދިޔައެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޢުމުރުފުޅުން ސާޅީސް އަހަރުފުޅު ފުރޭންކައިރިވީއިރު އެމާތް ސާހިބާގެ ވަރަށްގިނަ ދުނިޔަވީ ގުޅުއްވުންތަކެއްވެސް ހުއްޓެވެ. އަނބިކަނބަލަކު އިންނެވިއެވެ. ބޭފުޅުން ތިއްބެވިއެވެ. ވިޔަފާރީގެ މަސައްކަތްޕުޅު އޮތެވެ. ވިޔަފާރިކަމުގައި އެކި ދިމަދިމާޔަށް ދަތުރުފުޅު ކުރައްވާން ޖެހިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ނަމަވެސް ޤުދުރަތްޕުޅުން އެމާތް ސާހިބާގެ ބޭނުންފުޅު ހިއްޕަވާން ތައްޔާރުކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އެހުރިހައި ކަމަކަށްވުރެ މާމަތިވެރި މާއައިތަވެރި މަސައްކަތްޕުޅެއްގައެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާގެ ސަމާލުކަން ދެއްވަމުން ގެންދެވީ ދުނިޔެއާއި ދުނިޔޭގެ ހުރިހައި އެހެނިހެން މަސައްކަތްޕުޅުތަކަކަށްވުރެ މާމަތިވެރި ދާއިރާއަކަށެވެ. ޤުދުރަތުން އެމާތް ސާހިބާގެ ބޭނުންފުޅު ހިއްޕަވާން މިންވަރުކުރައްވަނީ ކޮންކަމެއްގައިކަމެއް އެއިރަކު ފުރިހަމަޔަކަށް މޭރުންވެވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ.
ނަބީކަމުގެ ޒަމާން ގާތްވެގެން އައިއިރު ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އަށް އެންމެބޮޑަށް ޝައުޤުވެރިވެވަޑައިގެންނެވެނީ އެކަހެރިކަމަށެވެ. އެހެންމީހުންގެ ވާހަކަތަކާއި ދުނިޔަވީ ކާރޫބާރާ ތަންކޮޅެއް ދުރުވެވަޑައިގެން ވިސްނައިވަޑައިގެން ފިކުރު ކުރެއްވުމަށެވެ.
މީހުންނާ އެކަހެރިވެވަޑައިގެން ގިނިކަންޏާ އިންނަވައި ކާއިނާތު އުފެދިފައިވާ ގޮތާއި ޤައުމުގެ ޙާލަތާމެދު ވިސްނައިވަޑައިގެންނެވުމަކީ އެމާތް ސާހިބާއަށް ވަރަށްބޮޑު މީރުފުޅުކަމެއް ލިބިވަޑައިގަންނަވާ ކަމެކެވެ. ހިތްޕުޅަށް ފިނިކަމާއި ހަމަޖެހުން ލިބިވަޑައިގަންނަވާ ކަމެކެވެ. ގިނިކަންޏާ މައްކާގެ ރަށްބޭރަށް ނުކުމެވަޑައިގެން ވިސްނައިވަޑައިގަންނަވަމުން ރަށާ ދުރަށް ވަޑައިގެންނެވުމަކީ އާދަފުޅެކެވެ. އެގޮތަށް ވަޑައިގަންނަވާއިރު ރަށުގެ މޭގަ ލޯފުޅަށް އޮބައިލާންދެންވެސް ވަޑައިގަންނަވައެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މައްކާގެ ފަރުބަދަތަކާއި ވާދީތަކުގެ ތެރެއިން ހިންގަވައިފައި ވަޑައިގަންނަވާއިރު السّـــلام عــليــك يــارســـول اللّــــه އޭ ދެންނެވޭ އަޑު އިވިވަޑައިގަންނަވާން ފަށައިފިއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ވާތްކަނާތްޕުޅު ފަރާތަށާއި ފަހަތްޕުޅަށް އެނބުރިވަޑައިގެން ހޯއްދަވައެވެ. ނަމަވެސް ހިލަތަކާއި ގަސްގަހާގެހި ފިޔަވައި އެހެން އެއްޗެއް ފެނިވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. (نـــبـــى رحـمت: مـــولانــا سيّــد أبـــوالحســن عــلــــى نــــدوى، ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، عــلاّمــــة سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
މައްކާ އާބާދުވެފައިވަނީ މިހާރުގެ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ހިޖާޒުކަރައިގެ ދެކުނުބައިގައެވެ. މީގެކުރީންވެސް އަޅުގަނޑު ވަނީ އެކަން ބަޔާންކޮށްފައެވެ. سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى ލިޔުއްވާގޮތުގައި މައްކާއަކީ ޢުމުރުފުޅުން ދުވަސްފުޅުވީ ޟަޢީފު ނަބީބޭކަލެއްކަމުގައިވާ إبــــراهــيـــــم عــلــيـــه الـسّــلام ބިންގާ އެޅުއްވި ރަށެކެވެ. ޒުވާން ނަބީބޭކަލެއްކަމުގައިވާ إسمـــــاعـــيــــل عــلــيـــه الـسّــلام ގެ ދާރުލްހިޖްރައެވެ. ޔަތީމު ނަބީބޭކަލެއް ކަމުގައިވާ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ محــمّــــد صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގެންނެވި ބިމެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ އުފަން ބިމެވެ.
ހިރާ ފަރުބަދައިގެ ހޮހަޅައިގައި
އެޒަމާނުގެ މައްކާގެ އާބާދީއާ ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރެއްބައި ކިލޯމީޓަރު ދުރުގައި މަޝްހޫރު ފަރުބަދައެއް ހުރެއެވެ. އެފަރުބަދައިގެ ނަމަކީ ޙިރާއެވެ. އިސްލާމީ ދައުރުގައި އެފަރުބަދަ ވަނީ جــبـــل الـــنّـــــور ގެ ނަމުންވެސް މަޝްހޫރުވެފައެވެ. އެފަރުބަދައަކީ ކަނޑުގެ ސަޠަޙައަށްވުރެ ގާތްގަނޑަކަށް 639 މީޓަރު އުސްފަރުބަދައެކެވެ. އެފަރުބަދަ ހުންނަނީ މައްކާއިން ޠާއިފަށް ދަތުރުކުރާ މަގު ކައިރީގައެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް 200 ވަރަކަށް މީޓަރު އެއްފަރާތަކަށް ޖެހިފައެވެ. އެފަރުބަދައިގެ މައްޗަށް އެރޭ މަގު އޮންނަނީ ފަރުބަދައިގެ އިރުމަތީ ބިތުގައެވެ.
ޝަބީރު ފަރުބަދަ ހުންނަނީ ޙިރާ ފަރުބަދައިގެ ދިމާ ކުރިމަތީގައިކަހަލަ ގޮތަކަށެވެ. ޙިރާ ފަރުބަދަ ޝަބީރު ފަރުބަދަޔަށްވުރެ ތަންކޮޅެއް އުހެވެ. ޙިރާ ފަރުބަދައިގައި މަޝްހޫރު ހޮހޮޅައެއް ހުރެއެވެ. އެހޮހޮޅަ ހުންނަނީ ފަރުބަދައިގެ އެންމެ ކުރިޔަކު ނޫނެވެ. އެހޮހޮޅަޔަށް ވަންނާންޖެހެނީ ފަރުބަދައިގެ ކުރިޔަށްވުރެ ގާތްގަނޑަކަށް 60 މީޓަރު ތިރީން ފަރުބަދައިގެ ހުޅަނގު ފަރާތަށް އެނބުރޭށެވެ. ހޮހޮޅަ ހުންނަނީ ފަރުބަދައިގެ އެންމެ އެތެރެޔަކު ނޫނެވެ. ފަރުބަދައިގެ ކައިރިފަށެއްގައެވެ. ހަނިދިގުކޮށް ހުންނަ ފޭލިގެއެއްކަހަލަ ގޮތަކަށެވެ. އެތެރެޔަކަށް އަތްވެއް ނުދެއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކަދުރާއި ފެނާ ހިއްޕަވައިގެން ވަޑައިގެން އެހޮހޮޅައިގައި އިންނަވައި މުރާޤިބާ ކުރައްވައި އަޅުކަން ކުރައްވާން ފައްޓަވައިފިއެވެ. ބައެއްފަހަރު މުޅި ރޯދަމަސް އެކަށްވެސް އެފަރުބަދައިގައި ހޭދަކޮށްލައްވައެވެ. (އެޓްލަސް ސީރަތެ ނަބަވީ: ޑޮކްޓަރ شــــوقـــــى أبــــو خـــلــيـــل)
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ޙިރާ ފަރުބަދައިގެ ހޮހަޅައިގައި އިންނަވައި ކުރެއްވި އަޅުކަމަކީ ކޮބައިތޯ ސުވާލުކުރެވެއެވެ. އެކިކަހަލަ ޖަވާބުތައްވެސް ހުރެއެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައިވާގޮތުން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެ ހޮހަޅައިގައި އިންނަވައި ކުރެއްވި އަޅުކަމަކީ قـــــريـش ވަންހައިގެ އެހެނިހެން ބައެއް މީހުންވެސް އެ ހޮހަޅައިގައިތިބެ ކުރިއަޅުކަމެވެ. މިސްކީނުންނަށާއި، ދަތުރުވެރީންނަށް ކާންދެއްވުމެވެ. قـــــريـش ންގެ ތެރެއިން އެ ހޮހަޅައިގައި އަޅުކަންކުރެއްވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ލޮބުވެތި ޙަބީބުގެ ކާފައިކަލުން عــبـــدالمـطّــلــب بـــن هـــاشــــم އާއި أبـــــوأمــــيّـــة بـــن المــغــــيـــرة ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ޞަޙީޙު ބުޚާރީގެ ޝަރަހައިގައި ބަޔާންކުރައްވައިފައިވާ ގޮތުން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކުރެއްވި އަޅުކަމަކީ ކާއިނާތާއި އިންސާނިއްޔަތުގެ ޙާލަތު ހުރިގޮތާމެދު ވިސްނައިވަޑައިގެން ފިކުރުފުޅު ކުރެއްވުމާއި ޢިބްރަތް ހޯއްދެވުމެވެ.
(ނުނިމޭ)
