(5 ފެބުރުއަރީ 2026 ގައި ޝާއިއުކުރި ބަޔާ ގުޅޭ)
އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެބައިމީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިގެންނެވުމުން އެބައިމީހުން ވެގެންއުޅޭގޮތުގެ ވާހަކަ ތަފްސީލުކޮށް ދެންނެވިއެވެ. އެމާތް ސާހިބާ ޘާލިޘާކަން ހަމަޖެއްސި ވާހަކަވެސް ދެންނެވިއެވެ. އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ނަފުސުގެ މާތްކަން އެމާތް ސާހިބާ ގިނިކަންޏާ އެޝަރަފު ޙާޞިލުކުރައްވާކަށެއް ހުއްދައެއް ނުދިނެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ. "ރަނގަޅު ޗާދަރެއް ގެންނާށެވެ. މިކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ކޮންމެ ޤަބީލާއަކުންވެސް އެބައެއްގެ އިސްމީހުންކުރެ އެކަކު ޚިޔާރުކުރާށެވެ. ޤަބީލާތަކުގެ ބޮޑުން އިންތިޚާބުކުރެވި ޗާދަރު ގެނެވިއްޖެއެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم، الحــجــــــر الأســــــود ނަންގަވައި އެ ޗާދަރުގައި ބާއްވަވައިފިއެވެ. އެއަށްފަހު ޤަބީލާތަކުން އިންތިޚާބުކުރި ބޮޑުންގެ ގާތުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަބައިމީހުން މި ޗާދަރުގެ ހަތަރު ފަރާތުގައި ހިފައިގެން ހިލަ ގެންގޮސް ހިލަ ބަހައްޓާންވާ ހިސާބަށް އުފުލާށެވެ. ޤަބީލާތަކުގެ ބޮޑުން ހިލަ ގެންގޮސް އެ ހިލައިގެ މަޙައްލާ ހަމަޔަށް އުފުލައިފިއެވެ. އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ބަރަކާތްތެރި އަތްޕުޅުން الحــجــــــر الأســــــود ނަންގަވައި އެހިލަ އޮންނާންވީ ތަނުގައި ޖައްސަވައިފިއެވެ. މިއީ މާތް اللّــــه ގެ ދީނުގެ ޢިމާރާތް ފުރިހަމަވުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެފަހުގެ ހިލަ ބާއްވަވާނީ އެމާތް ސާހިބާކަމުގެ ރަމްޒީ އިޝާރަތެކެވެ. އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم، الحــجــــــر الأســــــود ބެހެއްޓެވުމުގައި އެންމެންގެ ބައިވެރިވުމާއެކު ޢަމަލުކުރެއްވި ޙިކުމަތްތެރި ގޮތްކޮޅާމެދު قـــــريـش ން ވަރަށްބޮޑަށް އުފާކޮށް ހިތުގެ އަޑީން މަރްޙަބާ ދެންނެވިއެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޙިކުމަތްތެރި ނިންމެވުމުގެ ސަބަބުން كــعـــبـــة ޢިމާރާތްކުރުމުގެ މަސައްކަތް އަލުން ހިނގައިގެންފިއެވެ. ނަމަވެސް قـــــريـش ންގެ އަތުގައި ޢިމާރާތްކުރާން ބޭނުންވާ ތަކެތި މަދުވުމުން قـــــريـش ންނަށް މަޖުބޫރުވީ ޢިމާރާތް ކުޑަކޮށްލާށެވެ. عــلاّمــــة أرزقـــــى ތާރީޚު މައްކާގައި ލިޔުއްވައިފައިވާ ގޮތުގައި إبــــراهــيـــــم ގެފާނާއި إسمـــــاعـــيــــل ގެފާނާ ދެބަފައިކަލުން ގެފުޅު ބިނާކުރެއްވިއިރު ގެފުޅުގެ އުސްމިނަކީ ނުވަ ގަޒެވެ. ދިގުމިނަކީ ބައްތިރީސް ގަޒެވެ. ފުޅާމިނަކީ ބާވީސް ގަޒެވެ. قـــــريـش ން ވަނީ كــعـــبـــة ގެ ދިގުމިނުން (އުތުރު ފަރާތުން) ހަގަޒު ކުރުކޮށްފައެވެ. އެބައި ވަނީ ވަށްބުރަކަށް ހުންނަ ފާރުބުރިޔަކުން ފާހަގަކޮށްފައެވެ.ފަހުން އެބައި ބޭނުންކުރަމުންއައީ އެކިއެކި ޢަހްދުތައް ކުރާށާއި ހުވާކުރާން ހާމަޔަށް ބާއްވައިފައި އޮންނަ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޚާއްޞަ މުނާސަބާތައް ފިޔަވައި ޢާންމުކޮށް كــعـــبـــة ހުޅުވަނީ ހަފުތާއަކު ދެދުވަހުއެވެ. ހޯމަ ދުވަހާއި ބުރާސްފަތި ދުވަހުއެވެ. قـــــريـش ންގެ ގަސްދަކީ އެކަށޭނަ ވަގުތެއް އަތުވެއްޖެކަމުގައިވާނަމައެބައި އަލުން كــعـــبـــة އާ އެއްކޮށްލުމެވެ. قـــــريـش ން މިގެނައި ބަދަލުގެ ސަބަބުން كــعـــبـــة ވެފައިވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރެސްކަން ޢިމާރާތަކަށެވެ. ހިޖްރު ނުވަތަ ޙަޠީމެވެ ކިޔެނީ ކުރުކޮށްފައި ހާމަޔަށް ދޫކޮށްލި ބަޔަށެވެ. قـــــريـش އެފަހަރު كــعـــبـــة ގެ ދޮރުކޮޅު ބެހެއްޓީ ވަރަށްބޮޑަށް އުހުގައެވެ. އެމީހުންގެ ހުއްދަޔާ ލައިގެން މެނުވީ އެއްވެސް މީހަކަށް كــعـــبـــة އަށް ނުވަދެވޭނެ ގޮތުންނެވެ. كــعـــبـــة ގެ ބިތްކޮޅުތައް ފަނަރަ މުށަށް ރޭނުމުން އެތެރޭގައި ދެބަރިޔަށް ހަ ތަނބު ޖެއްސެވެ. كــعـــبـــة ގެ ފުރާޅުކޮޅު ހަދައިފައިވަނީ އެތަނބުތަކުގެ މަތީގައެވެ. (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، عــلاّمــــة سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى، الـــرّحــيـــق المـخــتـــــوم: مـــولانـــا صفـــيّ الــــرّحــمــــن މުބާރިކު ޕޫރީ، ޕޭޣަމްބަރް އަޢުޒަމް ވަ އާޚިރު: ޑޮކްޓަރ نـصـيـــر أحمـــد نــاصـــــــر)
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޢުމުރުފުޅުން ތިރީސްފަސްވަނަ އަހަރުފުޅުގައި قـــــريـش ން ބިނާކުރި كــعـــبـــة ގެ ޢިމާރާތްވަނީ عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه ގެ ޚިލާފަތުގެ ދުވަސްވަރާ ހަމަޔަށް އައިއިރު ބައުވެފައެވެ. عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އާއި އުމަވީންނާ ދެމެދު ހިނގި ހަނގުރާމައިގައި އުމަވީ ސިފައިން މައްކާއަށް ހިލައުކުމުގެ ސަބަބުން كــعـــبـــة ގެ ޢިމާރާތަށްވެސްވަނީ ދޭސީކަން ލިބިފައެވެ. އެހެންކަމުން عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه، كــعـــبـــة އަލުން ބިނާކުރެއްވިއެވެ.
أمّ المــؤمــنـــيـــن السّــيّــدة عـائشـــة رضــــى اللّــــه عــنـــــه ގެ އަރިހުން ރިވާވެފައިވާ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާގެ ޙަދީސުފުޅެއްގައިވާގޮތުން إبــــراهــيــــمــى ބިންގަލުގެ މަތީގައި كــعـــبـــة އަލުން ބިނާކުރެއްވުމާއި كــعـــبـــة ގައި ދެދޮރުކޮޅު ބެހެއްޓެވުމަކީ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކުރައްވާން ބޭނުންފުޅުވެވަޑައިގެންފައިމެ ވަގުތާއި ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތް ކުރެއްވުމުގެގޮތުން ނުކުރައްވައިއޮތް ކަމެކެވެ. އިތުރު ސާހިބާ ޚިޔާލުފުޅު ކުރައްވައިފައިވަނީ إبــــراهــيــــمــى ބިންގަލުގެ މަތީގައި كــعـــبـــة އަލުން ބިނާކުރައްވާއިރު كــعـــبـــة ގައި ދެދޮރުކޮޅު ބަހައްޓަވާށެވެ. ބަހައްޓަވާ ދެދޮރުކޮޅުވެސް ބިމާ ހަމައިގައި ބަހައްޓަވާށެވެ. މީސްތަކުންނަށް كــعـــبـــة އަށް ވަދެނުކުމެއުޅޭން ފަސޭހަކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އަކީ أمّ المــؤمــنـــيـــن السّــيّــدة عـائشـــة رضــــى اللّــــه عــنـــهـــا އަށް ބޮޑުދައިތަ ވިދާޅުވާ ބޭކަލެކެވެ. أمّ المــؤمــنـــيـــن ދަރިކަލެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ތަރުބިޔަތު ދެއްވި ބޭކަލެކެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم، كــعـــبـــة އާ ބެހޭގޮތުން ބޭނުންފުޅުވާ ގޮތްކޮޅުވަނީ عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އަށް އެނގިވަޑައިގެންފައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑުދައިތާފުޅުގެ ފަރާތްޕުޅުންނެވެ. އެހެންކަމުން عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه، كــعـــبـــة ބިނާކުރެއްވީ قـــــريـش ން كــعـــبـــة ބިނާކުރިއިރު إبــــراهــيــــمــى ބިނާގެ ދިގުމިނުން ދޫކޮށްލައިފައިވާ ބައި (ޙަޠީމު) ވެސް ހިމަނުއްވައިގެންނެވެ. إبــــراهــيــــمــى ބިންގަލުގެ މަތީގައެވެ. كــعـــبـــة ގެ އިރުމަތީ ބިތްކޮޅުގައި ވަންނާނެ ދޮރުކޮޅެއް ބެހެއްޓެވިއެވެ. ހުޅަނގު ބިތްކޮޅުގައި ނުކުންނާނެ ދޮރުކޮޅެއް ބެހެއްޓެވިއެވެ. كــعـــبـــة އަށް ވަދެނުކުމެވާ މީހުންނަށް ފަސޭހަވާނެ ގޮތަށެވެ.
މާތް اللّــــه ގެ ކުޅަދުންވަންތަކަމެވެ. عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه، كــعـــبـــة ބިނާކުރައްވާން ބޭނުންކުރެއްވީ أبـــــرهـــــــة، كــعـــبـــة އާ ވާދަޔަށް ސަންޢާގައި ބިނާކުރެއްވި އަލްޤަލީސު ނުވަތަ އަލްޤުއްލައިސެވެ ކިޔުނު ކަނީސަތު ރޫޅައިލައްވައިގެން އެތާނގައި ބޭނުންކުރައްވައިފައިހުރި ލަކުޑިއާއި ޢިމާރާތްކުރުމާއި އާރާސްތުކުރުމާބެހޭ ތަކެއްޗެވެ.
އުމަވީ ދައުލަތުން حجّــاج بـــن يـــوسف މައްކާ ހިއްޕަވައި عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر رضـــــى اللّــــه عــنـــــه ޝަހީދުކުރެއްވުމަށްފަހު އެކަލޭގެފާނު كــعـــبـــة ޢިމާރާތްކުރައްވައިފައިވާގޮތުގެ ވާހަކަވެސް خـلـيفـــة عـــبــدالمـلـك بـــن مـــــــروان އަށް ލިޔުއްވިއެވެ. عـــبــدالمـلـك އެންގެވީ عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر ބިނާކުރެއްވި ޢިމާރާތަށް ބަދަލުގެނެސް قـــــريـشــى ނަމޫނާއާ އެއްގޮތަށް كــعـــبـــة ބަދަލުކުރާށެވެ. حجّــاج بـــن يـــوسف އެ އެންގެވުމާ އެއްގޮތަށް كــعـــبـــة އަށް ބަދަލުގެންނެވީ ހިޖުރައިން74 ވަނައަހަރުއެވެ.
އުމަވީ ދައުލަތް ވެއްޓި ޢައްބާސީންނަށް ވެރިކަން ލިބުމުން خـلـيفـــة هــــارون الـــرّشــيــد ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި ދަތުރުފުޅެއްގައި ގެފުޅު އަލުން ބިނާކުރައްވާން ވާހަކަފުޅު ދެއްކެވިއެވެ. هــــارون الـــرّشــيــد ގަސްދުކުރެއްވީ عــبــد اللّــــه بـــن الــــزّبـــيــــر ބިނާކުރެއްވިގޮތަށް އަނެއްކާވެސް كــعـــبـــة ބަދަލުކުރައްވާށެވެ. ނަމަވެސް إمـــام مــالـك رحــمــه اللّــــه އެކަމާ އިންކާރު ކުރައްވައި هــــارون الـــرّشــيــد އަށް އިލްތިމާސު ކުރެއްވިއެވެ. "أمــيــــــرالمــؤمــنـــيــن އެވެ! މަނިކުފާނަށްފަހު ރަސްރަސްކަލުން ކުޅުއްވާ ތަނަކަށް މާތް اللّــــه ގެ ގެފުޅު ނުހައްދަވާށެވެ." خـلـيفـــة هــــارون الـــرّشــيــد، إمـــام مــالـك رحــمــه اللّــــه އެރުއްވި މަޝްވަރާ ޤަބޫލުކުރެއްވިއެވެ. كــعـــبـــة ރޫޅައިލައްވައި އަލުން ބިނާކުރެއްވުމުގެ ޚިޔާލުފުޅު ދޫކޮށްލެއްވިއެވެ.
كــعـــبـــة اللّــــه ގެ މިހާރު ފެންނާން މިހިރަ ޢިމާރާތަކީ ތުރުކީގެ ޢުޘްމާނީ ދައުލަތުން ކޮށްފައިވާ ޢިމާރާތެކެވެ. ޢުޘްމާނީ ދައުލަތުން كــعـــبـــة ޢިމާރާތްކުރާންޖެހުނީ މައްކާގެ ސަރަޙައްދުގައި ފެންބޮޑުވެ އުފެދުނު ވަރަށްބޮޑު ސައިލެއްގެ ސަބަބުން كــعـــبـــة ގެ ބިތްކޮޅުތައް ވެއްޓި ގާތްގަނޑަކަށް ބިމާ ހަމަވެގެންނެވެ.
ހިޖްރައިން 1039 ވަނައަހަރުގެ ޝަޢުބާންމަހުގެ ނަވާރަވަނަޔަށްވީ ބުދަ ދުވަހު މައްކާގެ ސަރަޙައްދަށް އިންތިހާދަރަޖަޔަށް ބޯކޮށް ވާރޭވެހި ފެންބޮޑުވިއެވެ. ވަރުގަދަ ސައިލުތަކެއް އުފެދުނެވެ. އެ ސައިލުތައް ވަނީ مسجـدالحــــــرام އަށާއި كــعـــبـــة ގެ ތެރެޔަށް ވަދެފައެވެ. އޭގެސަބަބުން كــعـــبـــة ގެ ޝާމީ ބިތްކޮޅުގެ ފާރުވަނީ އެކަށް ވެއްޓިފައެވެ. އިރުމަތީ ބިތޮކްޅުގެ ފާރާއި ހުޅަނގު ބިތްކޮޅުގެ ފާރުގެ ވަރަށްބޮޑު ބައެއްވެސްވަނީ ވެއްޓިފައެވެ. كــعـــبـــة ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ބިމާ ހަމަވެފައެވެ. ދުވަސްވަރަކީ އިސްލާމީ އުންމަތް މަރުކަޒީ ސަރުކާރެއްގެ ބެލެނިވެރިކަމުގައި އޮތް ދުވަސްވަރެވެ. ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ދުވަސްވަރެވެ. ޢުޘްމާނީ ޚަލީފާ سـلطـــان مـــــــراد خــــان (ހަތަރުވަނަ) އަށް އެހިތާމަވެރި ހާދިސާގެ ޚަބަރު ލިބިވަޑައިގެންނެވުމާއެކު ވީހައިވެސް އަވަހަކަށް كــعـــبـــة އަލުން ޢިމާރާތްކުރާން އަމުރުކުރައްވައިފިއެވެ. މަސައްކަތަށް ތައްޔާރުވެ މަސައްކަތް ފަށައިގަނެވުނީ 23 ޖުމާދަލްއާޚިރާ 1040ހ. އާދީއްތަ ދުވަހުއެވެ. މަސައްކަތް ނިމުނީ އެއަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހުގައެވެ. އާދެ، މިހާރު ފެންނާން މިހިރީ سـلطـــان مـــــــراد خــــان (ހަތަރެއް) ގެ އަމުރުފުޅަށް ކުރެވުނު ޢިމާރާތެވެ. (تــاريـخ الإســـلام: شــاه مـعــين الــدّيــــن أحمــد نـــدوى، އެޓްލަސް ސީރަތެ ނަބަވީ: ޑޮކްޓަރ شــــوقـــــى أبــــو خـــلــيـــل، ގޫގުލް ޑޮޓް ކޮމް)
މިހާރު كــعـــبـــة ގެ އުތުރު ފަރާތާއި ދެކުނު ފަރާތުގެ ބިތްކޮޅުގެ ދިގުމިނަކީ ސާޅީސް ފޫޓެވެ. އިރުމަތީ ފަރާތާއި ހުޅަނގު ފަރާތުގެ ބިތްކޮޅުގެ ދިގުމިނަކީ ތިރީސްފަސް ފޫޓެވެ. كــعـــبـــة ގެ އުސްމިނަކީ ގާތްގަނޑަކަށް ފަންސާސް ފޫޓެވެ. كــعـــبـــة ޢިމާރާތްކޮށްފައި ހުންނަނީ ޝާޒިރުވާނޭ ކިޔޭ ދިހަވަރަކަށް އިންޗި އުސް ބިންގަލެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެބިންގަލުގެ ބޭރު ކައިރިފަށް كــعـــبـــة ގެ ބިތްކޮޅުތަކަށްވުރެ ގާތްގަނޑަކަށް ފޫޓެއްހައިވަރަށް ނުކުމެފައި ހުރެއެވެ. އެބަޔަކީވެސް قـــــريـش ން كــعـــبـــة ގެ ހަތަރު ފަރާތުން ކުޑަކޮށްފައިވާ ބަޔެކެވެ. كــعـــبـــة ގެ މަތީން كــعـــبـــة ގެ ހަތަރުކަނާ ދިމާޔަށް ރޮނގު ދަމައިލައިފި ކަމުގައިވާނަމަ އެރޮނގުތައް ހުންނާނީ ގާތްގަނޑަކަށް ސަމުގާގެ ހަތަރު މިސްރާބާ ދިމާވާގޮތަށެވެ. الحــجــــــر الأســــــود ހުންނަނީ كــعـــبـــة ގެ އިރުމަތީ ކަނުގައެވެ. ޠަވާފުކުރާ ބިމުން ފެށިގެން ގާތްގަނޑަކަށް ފަސްފޫޓު އުސްމިނުގައެވެ. الحــجــــــر الأســــــود ހުންނަ ކަނަށް ކިޔަނީ رُكُـــــن الحــجــــــر الأســــــود އެވެ. އުތުރު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الـــعـــــراقـــــى އެވެ. ހުޅަނގު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الـشّــامــــى އެވެ. ދެކުނު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الــيــمــانـــــى އެވެ. އެއީ އެތިންކަން ހުންނަނީ ޢިރާޤާއި ޝާމާއި ޔަމަން އޮންނަ މިސުރާބަށް ކަމުގައިވާތީއެވެ. كــعـــبـــة ގެ ދޮރުކޮޅު ހުންނަނީ كــعـــبـــة ގެ އިރުއުތުރު ބިތްކޮޅުގައެވެ. الحــجــــــر الأســــــود އާ ވަރަށް ކައިރީގައެވެ. ޠަވާފުކުރާ ބިމުން ފެށިގެން ގާތްގަނޑަކަށް ހަތްފޫޓު އުސްމިނުގައެވެ. (އަޙްކާމުލް ޙައްޖު ވަލްޢުމުރަތި: 1، مــأمــــون عــبــدالــقــيّـــوم، ރަޙްމަތެ ޢާލަމް سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
(ނުނިމޭ)
