(12 ފެބުރުއަރީ 2026 ގައި ޝާއިއުކުރި ބަޔާ ގުޅޭ)
މިހާރު كــعـــبـــة ގެ އުތުރު ފަރާތާއި ދެކުނު ފަރާތުގެ ބިތްކޮޅުގެ ދިގުމިނަކީ ސާޅީސް ފޫޓެވެ. އިރުމަތީ ފަރާތާއި ހުޅަނގު ފަރާތުގެ ބިތްކޮޅުގެ ދިގުމިނަކީ ތިރީސްފަސް ފޫޓެވެ. كــعـــبـــة ގެ އުސްމިނަކީ ގާތްގަނޑަކަށް ފަންސާސް ފޫޓެވެ. كــعـــبـــة ޢިމާރާތްކޮށްފައި ހުންނަނީ ޝާޒިރުވާނޭ ކިޔޭ ދިހަވަރަކަށް އިންޗި އުސް ބިންގަލެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެބިންގަލުގެ ބޭރު ކައިރިފަށް كــعـــبـــة ގެ ބިތްކޮޅުތަކަށްވުރެ ގާތްގަނޑަކަށް ފޫޓެއްހައިވަރަށް ނުކުމެފައި ހުރެއެވެ. އެބަޔަކީވެސް قـــــريـش ން كــعـــبـــة ގެ ހަތަރު ފަރާތުން ކުޑަކޮށްފައިވާ ބަޔެކެވެ. كــعـــبـــة ގެ މަތީން كــعـــبـــة ގެ ހަތަރުކަނާ ދިމާޔަށް ރޮނގު ދަމައިލައިފި ކަމުގައިވާނަމަ އެރޮނގުތައް ހުންނާނީ ގާތްގަނޑަކަށް ސަމުގާގެ ހަތަރު މިސްރާބާ ދިމާވާގޮތަށެވެ. الحــجــــــر الأســــــود ހުންނަނީ كــعـــبـــة ގެ އިރުމަތީ ކަނުގައެވެ. ޠަވާފުކުރާ ބިމުން ފެށިގެން ގާތްގަނޑަކަށް ފަސްފޫޓު އުސްމިނުގައެވެ. الحــجــــــر الأســــــود ހުންނަ ކަނަށް ކިޔަނީ رُكُـــــن الحــجــــــر الأســــــود އެވެ. އުތުރު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الـــعـــــراقـــــى އެވެ. ހުޅަނގު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الـشّــامــــى އެވެ. ދެކުނު ކަނަށް ކިޔަނީ الـــرّكـــــن الــيــمــانـــــى އެވެ. އެއީ އެތިންކަން ހުންނަނީ ޢިރާޤާއި ޝާމާއި ޔަމަން އޮންނަ މިސުރާބަށް ކަމުގައިވާތީއެވެ. كــعـــبـــة ގެ ދޮރުކޮޅު ހުންނަނީ كــعـــبـــة ގެ އިރުއުތުރު ބިތްކޮޅުގައެވެ. الحــجــــــر الأســــــود އާ ވަރަށް ކައިރީގައެވެ. ޠަވާފުކުރާ ބިމުން ފެށިގެން ގާތްގަނޑަކަށް ހަތްފޫޓު އުސްމިނުގައެވެ. (އަޙްކާމުލް ޙައްޖު ވަލްޢުމުރަތި: 1، مــأمــــون عــبــدالــقــيّـــوم، ރަޙްމަތެ ޢާލަމް سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
ޚާއްޞަ އެކުވެރީން
ކޮންމެ މީހެއްގެވެސް އަޚްލާޤާއި ސުލޫކާއި ޝަޚްޞިއްޔަތުގެ މޫނުބަލާ ލޯގަނޑަކީ ނުވަތަ މާދިރިއަކީ އެމީހެއްގެ އެކުވެރީންނެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ނަބީކަމާއި ރަސޫލުކަމުގެ މަތިވެރި މަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރެއްވުމުގެ ކުރީންވެސް އެމާތް ސާހިބާ އެކުވެރީން ކަމުގައި ހިއްޕަވައިފައިވަނީ މައްކާގައި ތިއްބެވި އެންމެ ހެޔޮލަފާ އެންމެ ޚުލުޤުފުޅު ރަނގަޅު ބޭކަލުންނެވެ. އެންމެ އައުދާނަ އެންމެ ޙުރުމަތްތެރި މާތް ބޭކަލުންނެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ އެންމެ ޚާއްޞަ އަދި އެންމެ ގާތް އެކުވެރިޔަކީ أبـــوبــكـــر الصّــدّيـــق رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ އެންމެ ޒަމާންވީ މިތުރަކީ أبـــوبــكـــر ގެފާނެވެ. ދެވަނަ ބޭކަލަކީ حـكـيــــم بــــن حــــــزام رضـــــى اللّـــه عــنـــــه އެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ قـــــريـش ވަންހައިގެ ވަރަށް ޢިއްޒަތްތެރި ރައީސެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ أمّ المــؤمــنـــيـــن السّــيّــدة خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا ގެ ދެބެއިންގެ ދެދަރި އަޚެކެވެ. މައްކާގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙަށްއައި ހެލުންތަކާވެސްއެކު އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި ޙައްޖާޖީންނަށް ކާންދިނުމުގެ ވެރިޔަކީ އެކަލޭގެފާނެވެ. ދާރުއްނަދުވާގެ ވެރިޔަކީވެސް އެކަލޭގެފާނެވެ. أمــيــــــر مــعــــاويـــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــــه ގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރު ދާރުއްނަދުވާ ހުރިތަން ސަރުކާރަށް ބޭނުންވުމުން އެއްލައްކަ ދިރުހަމަށް އެތަން ވިއްކައިލެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ހަމައެދުވަހުގެ އެހުރިހައި ފައިސާއެއް ޚައިރާތު ކޮށްލެއްވިއެވެ. މާތް اللّــــه ގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރައްވާ މުޖާހިދުންނަށެވެ. حـكـيــــم بــــن حــــــزام ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އަށްވުރެ ފަސްއަހަރުފުޅު ދޮށިފުޅެވެ. އެކަލޭގެފާނު އިސްލާމްވެވަޑައިގެންނެވީ ހިޖްރައިން އަށްވަނަ އަހަރުއެވެ. އެކަލޭގެފާނު އިސްލާމްވެވަޑައިނުގެން ހުންނެވި ދުވަސްވަރުވެސް ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ދެކެ ނިހާޔަތަށް ލޯބިފުޅުވެއެވެ. ނުހަނު ބޮޑަށް ގުޅުން ބަހައްޓަވައެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މަދީނާއަށް ހިޖްރަކުރެއްވިފަހުން އެއްފަހަރަކު ގެފުޅުގެ އެއްޗެހިކޮޅުތައް ނީލަންކީއިރު އޭގެތެރޭގައި ވަރަށް ރީތި ޙުއްލާއެއް (ޖުއްބާ) އޮތެވެ. حـكـيــــم އެ ޖުއްބާކޮޅު ފަންސާސް އަސްރަފީއަށް ބައްލަވައިގެން އެ ޖުއްބާކޮޅު ހިއްޕަވައި މަދީނާއަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އަށް ވެދުމަށް އަރުއްވާށެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ޙަދީސު ކުރެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު މުޝްރިކުންދޭ ހަދިޔާއެއް ޤަބޫލެއް ނުކުރަމެވެ. އެކަމަކު އަގު ޤަބޫލުކުރައްވާ ކަމުގައިވާނަމަ ތިޔަ ޖުއްބާ ޤަބޫލުކުރައްވައިފާނަމެވެ. حـكـيــــم އަށް މަޖްބޫރުވެވަޑައިގެންނެވީ އަގު ޤަބޫލުކުރައްވާށެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم، حـكـيــــم އަށް އަގުދެއްވައިފައި ޖުއްބާކޮޅު ޤަބޫލުކުރައްވައިފިއެވެ.
ضمــاد بـــن ثـــعــلــبــة رضـــــى اللّــــه عــنـــــه އަކީ އަޒުދުވަންހައިގެ ބޮޑުންކުރެ ބޭކަލެކެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ޒަމާންވީ ގާތް ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ޢާންމު ބަލިތަކުގެ މޮޅު ޙަކީމެކެވެ. ކުޅަދާނަފުޅު ކަނޑިފާރު ބޭސްވެރިޔެކެވެ. ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އަށް ނަބީކަމުގެ މަތިވެރި މަގާމު ލިބިވަޑައިގެންނެވިފަހުން އެކަލޭގެފާނު އެއްދަތުރުފުޅަކު މައްކާއަށް ވަޑައިގެންނެވުމުން ފެނިވަޑައިގެންނެވީ ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މަގެއްގެމަތީން ހިންގަވައިފައި ވަޑައިގަންނަވާތަނެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ ފަހަތްޕުޅުން އަޅުންގެ ބައިބައިގަނޑު އަޅައިގަނެގެން މައްލަވަކުރަމުން އާދެއެވެ. މައްކާގެ މީހުން ކިޔައި އުޅުނީ އެކަލޭގެފާނަކީ މޮޔަފުޅު ބޭކަލަކު ކަމުގައެވެ. ضمــاد އަށްވެސް ހީފުޅުކުރެއްވުނީ އެއީ ތެދެއްކަމުގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ އަރިހަށް ވަޑައިގެން ވިދާޅުވެއެވެ. "އޭ محــمّــــد ގެފާނެވެ. އަޅުގަނޑަށް މޮޔަބައްޔަށް ފަރުވާކުރެވިދާނެއެވެ." ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم މާތް اللّــــه އަށް ޙަމްދު ޘަނާ ވިދާޅުވުމަށްފަހު ނުހަނު އަސަރުގަދަ ޖުމުލަތަކެއް ވިދާޅުވިއެވެ. ضمــاد ވަގުތުން އިސްލާމްވެވަޑައިގެންފިއެވެ. މިވާހަކަ އެންމެ ތަފްސީލުކޮށް ލިޔުއްވައިފައިވަނީ إمـــام أحمــد بــــن حـنـبــل އެވެ. إمـــام مسـلـــم ވެސް ކުރުގޮތަކަށް މިވާހަކަ ލިޔުއްވައިފައިވެއެވެ.
ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ކުރީގެ އެކުވެރީންކުރެ ބޭކަލަކު ކަމުގައި قـيس بـــن ســــائب المـخــــزومــــى ވެސް ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ވިޔަފާރީގެ ބައިވެރިޔެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާގޮތުގައި ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާކުރައްވަނީ އަބަދުވެސް ވަރަށް ސާފުކޮށެވެ. އޮޅުވައިލެއްވުމެއް ނެތިއެވެ. ދުވަހަކުވެސް މައްސަލައެއްގައި ބައްސެރިވެވަޑައިގަންނަވާކަށެއް ޖެހިވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. މަޝްހޫރު މުފައްސިރު مجـــاهـــد بـــن جــبــــــر އަކީ قـيس رضـــــى اللّــــه عــنـــــه ގެ އަޅެކެވެ. (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، عــلاّمــــة سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ – ނުބުއްވަތުގެ ކުރީން
އަރަހުށި ހުސްޠާހިރުވަންތަ މާތް اللّــــه، محــمّــــد بـــن عــبــداللّــــه ދުނިޔެއަށް ފޮނުއްވީ އިންސާނިއްޔަތުގެ މަގުގެއްލިފައިވާ ޤާފިލާއަށް ސީދާމަގަށް މަގުދެއްކެވުމަށްޓަކައެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާގެ ޠަބީޢަތުގައި އިހުއްސުރެ ލައްވައިފައިވަނީ ހެޔޮލަފާކަމެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ ފޭރާންކޮޅެއް ކަމުގައި ލައްވައިފައިވަނީ ރީތި ޚުލުޤުފުޅުތަކެވެ. އިންސާނުންގެ ތެރެއިން ހެޔޮލަފާ އެކިއެކި މީހުންގެ ކިބައިގައިހުރި ވަކިވަކި ހުރިހައި އައުދާނަ މާތް ސިފަފުޅުތަކެއްވަނީ އެމާތް ސާހިބާގެ ޠަބީޢަތާއި މިޒާޖުފުޅުގައި ލައްވައި ފުރިހަމަ ކުރައްވައިފައެވެ. ދުރަށް ވިސްނުންފުޅު ފޯރުއްވެވުމެވެ. ބުއްދިފުޅުގެ ފުރިހަމަކަމެވެ. ޙައްޤަށާއި އިންސާފަށް ލޯބިކުރެއްވުމެވެ. ފަރާސަތުގެ މޮޅުކަމެވެ. ކޮންމެ ހެޔޮކަމަކަށާއި މޮޅުކަމަކަށް އެންމެ ފަސޭހައިން ވާސިލުވެވަޑައިގެންނެވޭނެ މަގުތަކާއި ބޭނުންކުރެއްވޭނެ އުކުޅުތައް ފަސޭހަފުޅުކަމާއެކު ވިސްނައިވަޑައިގެންނެވުމެވެ.
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާއަކީ އެމާތް ސާހިބާގެ ނުބުއްވަތުގެ ކުރީންވެސް ފިނި ސިކުނޑިފުޅަކާއެކު ފިކުރުފުޅު ހިންގަވާ ބޭކަލެކެވެ. ކާއިނާތާއި ވަށައިގެންވާ ކަންކަމާއި ތަކެތީގެ ޙަޤީޤަތާމެދު ފުންކޮށް ވިސްނައިވަޑައިގެން ފިކުރުފުޅު ހިންގެވުމަކީ އެމާތް ސާހިބާގެ މިޒާޖުފުޅެވެ. އެމާތް ސާހިބާ އިންސާނީ މުޢާމަލާތާއި ޖަމާޢަތުގެ ޙާލަތާމެދު ވިސްނުންފުޅު ހިންގަވައެވެ. އެޒަމާނުގެ އެހެންމީހުން އެ ޚުރާފާތުތަކެއްގައި މެކިފައިތިބި ޚުރާފާތުތަކުން އެމާތް ސާހިބާ ހުންނެވީ ފިސާރިޔަކަށް ފޭވެވަޑައިގެންނެވެ. ދުރުހެލިވެވަޑައިގެންނެވެ. އެހެންމީހުންގެ ދެވަނަ ޠަބީޢަތެއްކަމުގައި ވެފައިވާ ފާފަވެރިކަމާއި ޚުލުޤު ނުބައިކަމުން ހުންނެވީ އެންމެ ފުރިހަމަޔަށް އެއްކިބާވެވަޑައިގެންނެވެ. ބަޔަކު ހެޔޮ ރަނގަޅުކަމެއް ކުރާތަން ފެނިވަޑައިގެންފި ކަމުގައިވާނަމަ އެކަމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ބުދުތަކާއި މުންކަރާތްތަކާއި ޝިރުކަށް ނަފުރަތުކުރައްވައި ދުރުހެލިވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ދުވަހަކުވެސް ބުދެއްގެ ކައިރީގައި ކުރެވޭ ޢީދަކަށް ވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. ބުދެއްގެ ނަމުގައި ކަތިލެވޭ އެއްޗެއް ފަރީއެއް ނުކުޅުއްވައެވެ.
ޝައްކެއްނެތެވެ. އަރަހުށި މާތް اللّــــه ވަނީ އެމާތް ސާހިބާ ހުތުރުހައިކަމަކުން ރައްކައުތެރި ކުރައްވައިފައެވެ. އެކަލާނގެ ޢިނާޔަތުގެ ހިޔާވަހިކަން ދެއްވައިފައެވެ. މަދުފަހަރަކު ބައެއްކަހަލަ ދުނިޔަވީ ލެނބުންތަކަށް ހިތްޕުޅުގައި ޝައުޤު އުފެދޭގޮތްވިކަމުގައިވިޔަސް މާތް اللّــــه އެކަމަކުން ރައްކައުތެރި ކޮށްދެއްވައެވެ. إبـــن الأثـــيــــر ރިވާކުރައްވައިފައިވެއެވެ. ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި މީހުން މުނިފޫހިފިލުވާން ކޮށްއުޅޭ ބާވަތުގެ ކަމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާ ހިތްޕުޅުވީވެސް އެންމެ ދެފަހަރަކުއެވެ. އެކަމަކު އެދެފަހަރުވެސް އަރަހުށި މާތް اللّــــه ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެކަންކަމުން ރައްކައުތެރި ކުރެއްވިއެވެ. އެދެފަހަރުވެސް އިތުރު ސާހިބާ ގަސްދުކުރެއްވީ މައްކާގެ އެހެންވެސް ޒުވާނުން އުޅޭގޮތަށް ރޭގަނޑު ފޫހިފިލުވުމުގެ މަހެފިލަކަށް ވަޑައިގެން އެތާނގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. އިތުރު ސާހިބާ ޙަދީސުކުރައްވައިފައިވެއެވެ. އަހަންނާއެކު މައްކާގެ ރަށްބޭރުގައި ބަކަރި ހުއިހައްޕާންއުޅޭ ކުއްޖެއްގެ ގާތުގައި އެއްރެޔަކު އަހަރެން ބުނެފީމެވެ. މިރޭ އަހަރެން މައްކާޔަށް އަރައި ނާޗަރަންގީއެއްކަހަލަ ކަމެއްގައި ބައިވެރިވެ ހިތްއުފާކޮށްލައިފައި އަންނާންދެން ކަލޭގެ އަހަރެންގެ ބަކަރިތައް ބަލަހައްޓައިލަދޭށެވެ. އޭނާ އާނއެކޭ ބުނުމުން އަހަރެން މައްކާއަށް އަރައިފީމެވެ. އަހަންނަށް އަޑުއިވުނީ ގެއެއްގައި ލަވަފޮށިޖަހާ އަޑެވެ. އަހަރެން ޚަބަރު އަހައިލުމުން އެނގުނީ ކާވެނީގެ ޙަފުލާއެއް ބާއްވައިގެން އުޅޭ ގެއެއްކަމެވެ. އަހަރެން ލަވަފޮށީގެ އަޑުއަހައިލާން އިށީނދެލިތަނާ މާގަދަ ނިންޖެއްއައިސްގެން އަހަންނަށް ނިދިއްޖެއެވެ. ހޭލެވުނީ އިރުއަރައި އަލިވެ އަވިގަދަވެގެންނެވެ. އަހުރެން ބަކަރިތައް ހުރިތަނަށް ހިނގައްޖައީމެވެ. ދެވަނަޔަށް އެފަދަ ޚިޔާލެއް އައިރޭވެސް ދިމާވީ އެކަހަލަ ގޮތެކެވެ.
ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެއްފަހަރަކު ހިލަތަކެއް އުފުއްލަވާން ކޮނޑުފުޅުމައްޗަށް/ގުދާރުފުޅުމައްޗަށް ލައްވާން އިޒާރުކޮޅު ބޭލުއްވިއެވެ. ހަމަ އެވަގުތު ބިންމައްޗަށް ވެއްޓިވަޑައިގެންފިއެވެ. ކައުސާހިބާގެ މޫނުފުޅުހުރީ އުޑާދިމާޔަށް ކުރިމަތިލެއްވިފައެވެ. ސައްބައްދަ އެނގިވަޑައިގަތުމާއެކު އަހުރެންގެ އިޒާރޭ އަހުރެންގެ އިޒާރޭ ވިދާޅުވާން ފައްޓަވައިފިއެވެ. އިޒާރުކޮޅު ލިބިވަޑައިގެންނެވުމާއެކު އަނދެވަޑައިގެންފިއެވެ. މިއީ މި ހާދިސާގެ އެއް ރިވާޔަތެއްގައިވާ ގޮތެވެ. އިތުރު ސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އޭގެފަހުން ދުވަހަކުވެސް ޢައުރަފުޅު ކަޝްފުވިޔަކަ ނުދެއްވައެވެ. (އައްރަޙީޤުލް މަޚްތޫމި مـــولانـــا صفـــيّ الــــرّحــمــــن މުބާރިކުޕޫރީ)
މުވައްޙިދުންނާ ބައްދަލުވެވަޑައިގަތުން
ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ބިޢުޘަތުގެ ކުޑަދުވަސްކޮޅެއް ކުރީއްސުރެ ޢަރަބިކަރަޔަށްވަނީ އިލާހީ ދީލަތިވަންތަކަމުގެ ނޫރު ފަނޑުފަނޑުކޮށްނަމަވެސް ފެތުރޭން ފަށައިފައެވެ. މަދު ޢަދަދެއްގެ ބަޔަކު ކަމުގައިވިޔަސް ވަނީ ބުދަށް އަޅުކަންކުރާން އިންކާރުކޮށްފައެވެ. قـسّ بـــن ســاعـــدة އާއި، ورقـــة بـــن نـــوفـــل އާއި، عــبــيــد اللّــــه بـــن جـحــش އާއި عــثـمـــان بـــن الحــــويــــرث އާއި، زيــــد بـــن عــمـــــــرو بـــن نــفــيــل ވަނީ ބުދަށް އަޅުކަންކުރެއްވުން ހުއްޓައިލައްވައިފައެވެ. އެބޭކަލުންގެ ތެރެއިން ورقـــة بـــن نـــوفـــل އާއި عــثـمـــان بـــن الحــــويــــرث ވަނީ ކްރިސްޓިޔަންދީނަށް ވެދެވަޑައިގެންފައެވެ. މިބޭކަލުންގެ ތެރެއިން زيــــد بـــن عــمـــــــرو بـــن نــفــيــل އާ ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އާ ބައްދަލުވެވަޑައިގެންނެވިކަން ޞަޙީޙު ބުޚާރީން އެނގެއެވެ. ورقـــة بـــن نـــوفـــل އަކީ أمّ المــؤمــنـــيـــن السّــيّــدة خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا ގެ ދެބެއިންގެދެދަރި ބޭބެއެކެވެ. އޭނާ އުޅުއްވީ މައްކާގައެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާއާވެސް ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އާ ރިސާލަތުގެ ދައުރުގެ ކުރީންވެސް އެތައްފަހަރަކު ބައްދަލުވެވަޑައިގެންފައިވުމުގެ އެކަށޭނަކަން އެބައޮތެވެ. ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އާއި أمّ المــؤمــنـــيـــن السّــيّــدة خـــديجــــة رضـــــى اللّــــه عــنـــهـــا ގެ ކާވެނިފުޅު ޢަޤްދުދެއްވީ ورقـــة ކަމުގައި ބައެއް ރިވާޔަތްތައް ހުރެއެވެ. އެވާހަކަ އަޅުގަނޑުވަނީ އިސްވެ ބަޔާންކޮށްފައެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައިވާގޮތުން ورقـــة އަކީ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ރަޙްމަތްތެރިޔެކެވެ. عــبــيــد اللّــــه بـــن جـحــش އަކީ ކައުސާހިބާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ގެ ބޮޑުދައިތާފުޅު أُمَــيْــمَـــة بـنت عــبـــدالمـطَّــلِــب ގެ ދަރިކަލެކެވެ.
قـسّ بـــن ســاعـــدة ޢުކާޒުގެ ބާޒާރުގައި ވިދާޅުވި ޚުޠުބާއެއްގެ ވާހަކައާއި އެ ޚުޠުބާގެ ބައެއް ބައިތައްވަނީ އަދަބިއްޔާތާއި، ސީރަތުގެ ބައެއް ފޮތްތަކުގައި ލިޔެވިފައެވެ. އެ ޚުޠުބާއަކީ ޖުމުލަތައްކުރު ކާފިޔާހަމަ ބަސްފުޅުތަކަކުން ވިދާޅުވެފައިވާ ޚުޠުބާއެކެވެ. ރިވާޔަތްތަކުގައިވާގޮތުން ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم އެ ޚުޠުބާ އަޑުއެއްސެވިއެވެ. އޮރިއެންޓަލިސްޓުންކުރެ އެއްބަޔަކު ދަޢުވާކުރާ ގޮތުގައި ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ކީރިތި ޤުރްއާނުގެ އުސްލޫބު ނަކަލުކުރައްވައިފައިވަނީ އެ ޚުޠުބާއިންނެވެ. ނަމަވެސް ޙަޤީޤަތުގައި އެއީ އެދަޢުވާކުރާ ހިތްކަޅު އޮރިއެންޓަލިސްޓުންގެ ވާހިޔާތެކެވެ. މާތް ޤުރްއާނުގެ އަދަބީ ބަލާޣަތާ އަޅައިބަލާއިރު އިރުގެ ފާންކަން ގަދަ އަލިކަމާ ނިސްބަތްކުރާއިރު ކަނިވެފައިހުރި ފުޅިބައްތިޔެއްގެ އަލިކަމާވެސް އެ ޚުޠުބާ އެއްވަރެއް ނޫނެވެ. (ســيــرة الــنـّـبــيّ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم: عــلاّمــــة شـبـــلـــى نـعــمـــانـــى، عــلاّمــــة سـيّـــد ســلـيـمــان نــــدوى)
ކޮންމެއަކަސް އަރަހުށި ހުސްޠާހިރުވަންތަ މާތް اللّــــه سبحـــانــــه وتــعــــالــــى ވަނީ ރަޙްމަތުގެ ނަބިއްޔާ صــلّـــــى اللّــــه عــلـيــــه وســلّـــــم ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގެ އެންމެހައި އައިބުތަކަކާއި ހުތުރު ކަންތައްތަކުން ރައްކައުތެރި ކުރައްވައިފައެވެ. އެމާތް ސާހިބާއަށް ބާވައިލައްވާން އެކަލާނގެ މިންވަރުކުރައްވައިފައިވާ ޝަރީޢަތާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެ މަތީންނެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާއަކީ މީސްތަކުންކުރެ އެންމެ ޚުލުޤުފުޅު ހެޔޮ އެންމެ މުރުއްވަތްތެރިކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. ހުތުރު ކަންތައްތަކާ އެންމެ ދުރުހެލި، އަވަށްޓެރީންނަށް އެންމެ ހެޔޮފުޅު، އެކުގައި އުޅުއްވާ މީހުންގެ މައްޗަށް އެންމެ ދީލަތިކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. އަމާނާތްތެރިކަމާއި ރައްކައުތެރިކަން އެންމެ ބޮޑު، ބަސްފުޅުތައް އެންމެ ތެދުކަން ބޮޑު ސާހިބާއެވެ. އެހެންކަމުން އެމާތް ސާހިބާގެ ޢުމުރުފުޅުން އަށާރަވަރަކަށް އަހަރުފުޅުވީއިރު ޢަރަބީންގެ އެންމެންވަނީ އެމާތް ސާހިބާއަށް محــمّــــد الأمــيــــن ގެ ނަންފުޅުން ނަންފުޅުކިޔައި މަޝްހޫރުކޮށްފައެވެ. އެމާތް ސާހިބާގެ މުރުއްވަތްތެރިކަމާއި، ލަދުވެތިކަމާއި، ހިތްވަރުފުޅު ގަދަކަމާއި، ދީލަތިފުޅުކަމާއި، މަޑުމޮޅިފުޅުކަމާއި، ޒާހިދުކަމާއި، ޢަދުލުވެރިކަމާއި، ޝުކުރު ކުރެއްވުމާއި، ކެތްތެރިފުޅުކަމާއި، ކޯފާ މަޑުކަމާއި މިހުރިހައިކަމެއް ތަޖްރިބާއިން އެނގި މަޝްހޫރުވެފައިވާތީއެވެ. ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި މިއީ ނަބަވީ ޚުލުޤުފުޅުތަކެވެ. (އައްސިޔަރަތުއް ނަބަވިއްޔާ – صــلاح الـدّيــــن)
(ނުނިމޭ)
